“Seni Seviyorum, Yarın Görüşürüz”: Alex’in Kuşların Zekasını Yeniden Tanımlayan Hikayesi
Discovery Of NatureYazar
Alex, Irene Pepperberg’in yaklaşık 30 yıl boyunca çalıştığı Afrika gri papağanıydı. Bilimsel önemi, “konuşan bir kuş” olmasından çok, insan sözcüklerini kontrollü deneylerde nesne, renk, şekil, sayı ve ilişkisel kavramlara doğru biçimde bağlayabildiğini göstermesiydi. Pepperberg’in çalışmaları, papağan ses taklidinin yalnızca otomatik tekrar olmadığını; belirli koşullarda sembolik etiketlerin kavramsal görevlerde kullanılabildiğini ortaya koydu.
Model/rakip yöntemi nasıl çalışıyordu?
Pepperberg, Alex’in eğitiminde “model/rival” olarak bilinen sosyal öğrenme yöntemini kullandı. İki insan sırayla soru soran, doğru yanıtı modelleyen ve ödülü alan kişi rollerini değiştiriyordu. Alex yalnızca belirli bir sesi tekrar ettiği için değil, farklı nesneler ve farklı sorular karşısında doğru sözel etiketi seçtiğinde ödüllendiriliyordu. Bu yöntem, ezberlenmiş tek bir uyarıcı-tepki ilişkisinden daha esnek öğrenmeyi test etmeyi amaçlıyordu.
“Aynı” ve “farklı” kavramlarını anlayabiliyor muydu?
1980’lerde yayımlanan deneylerde Alex’e renk, şekil ve materyal bakımından farklı nesne çiftleri gösterildi. “Nesi aynı?” veya “Nesi farklı?” türü sorularda ilgili özelliği sözel olarak belirtmeyi öğrendi. Ayrıca iki nesne arasında sorulan özellik bakımından hiçbir ortaklık veya fark bulunmadığında “none” benzeri bir yokluk cevabını kullanabildi. Bu sonuçlar, performansın yalnızca belirli nesne adlarını ezberlemekle açıklanamayacağını gösterdi.
Sayı ve sıfıra benzer bir kavram
2005’te Journal of Comparative Psychology’de yayımlanan çalışma, Alex’in farklı renkte ve biçimde nesneler arasından belirli bir gruptaki miktarı sözel olarak bildirebildiğini gösterdi. Deneylerde altıya kadar sayısal etiketleri kullandı. Daha önemlisi, sorulan özellikte hiç nesne olmadığında daha önce “aynı/farklı yok” anlamında öğrendiği “none” etiketini genelleyerek sıfıra benzer bir yokluk kavramı sergiledi. Araştırmacılar bunu insan matematiğindeki tam gelişmiş sıfır kavramıyla eşitlemek yerine “zero-like concept” olarak ihtiyatlı biçimde tanımladı.
“Ne renk?” sorusunu kendi kendine sorduğu iddiası
Alex’in aynaya bakıp kendi rengi hakkında “what color?” diye sorduğu hikâye Pepperberg’in popüler anlatımlarında yer alır. Ancak bu olay, yukarıdaki aynı/farklı ve sayı deneyleri gibi bağımsız değişkenleri ve test koşulları açıkça tanımlanmış bir deneysel sonuç değildir. Bu nedenle “soru soran ilk ve tek hayvan” gibi kesin bir bilimsel rekor olarak sunmak doğru olmaz.
Son sözleri bilimsel kanıt değil, biyografik bir kayıt
Alex 2007’de 31 yaşında beklenmedik biçimde öldü. Pepperberg’in aktardığına göre bir önceki akşam ayrılırken kullandığı rutin ifadeler “You be good. I love you. See you tomorrow.” biçimindeydi. Bu sözler Alex’in hikâyesinin duygusal olarak en çok aktarılan bölümüdür; ancak bilişsel yeteneklerine ilişkin bilimsel kanıtlar, kontrollü deneylerden gelen sonuçlardır.
Sembolik iletişim çalışmalarını karşılaştırmak için Washoe’nun şempanze işaret deneyini ve yöntem tartışmalarıyla Koko’nun işaret dili araştırmasını okuyabilirsiniz.
