Matematik Yapan At Efsanesi: Akıllı Hans’ın Çözülen Sırrı
Discovery Of NatureYazar
“Akıllı Hans” (der Kluge Hans), 20. yüzyılın başında Almanya’da sayı sayabildiği, aritmetik yapabildiği ve çeşitli soruları ayağını yere vurarak yanıtlayabildiği iddia edilen bir attı. Hikâyesi bugün atın matematik yeteneğinden çok, bilimsel deneylerde araştırmacının istemeden verdiği ipuçlarının ne kadar güçlü olabileceğini göstermesiyle önemlidir.
İlk İncelemeler Neden İkna Ediciydi?
Hans’ın sahibi Wilhelm von Osten gösterilerde kasıtlı bir hile yapmıyor gibi görünüyordu. 1904’te oluşturulan inceleme komisyonu da açık bir dolandırıcılık mekanizması bulamadı. Bu sonuç “at gerçekten hesap yapıyor” anlamına gelmiyordu; yalnızca bilinen bilinçli hilelerin saptanmadığını gösteriyordu.
Oskar Pfungst’un Kritik Deneyi
Psikolog Oskar Pfungst koşulları sistematik olarak değiştirdi. En önemli testlerden birinde, soruyu soran kişi doğru cevabı biliyor veya bilmiyordu. Pfungst’un yayımladığı kayıtlarda, soru soran cevabı bildiğinde Hans’ın doğruluğu çok yüksekti; cevap soru soran kişiden gizlendiğinde performans keskin biçimde düşüyordu. Benzer şekilde Hans soru soran kişiyi göremediğinde de başarısı bozuluyordu.
At Aslında Neyi Okuyordu?
Pfungst, insanların Hans doğru sayıya yaklaştıkça farkında olmadan küçük baş, yüz ve beden hareketleri yaptığını gösterdi. Hans bu görsel sinyalleri kullanarak ne zaman vurmaya başlayacağını ve ne zaman duracağını öğrenmişti. Bu, “aptal bir at” sonucu değildir; tersine, hayvanın insan beden diline olağanüstü duyarlı olduğunu gösterir. Ancak matematik yaptığı iddiasını desteklemez.
Akıllı Hans Etkisi
Bu olaydan türeyen Clever Hans effect, araştırmacı veya deneycinin farkında olmadan katılımcıya ipucu vermesini anlatır. Hayvan bilişi araştırmalarında körleme, otomatik kayıt ve deneycinin doğru cevabı bilmediği koşulların neden önemli olduğunun klasik örneklerinden biridir.
Deneyci etkisinin hayvan iletişimi çalışmalarında neden önemli olduğunu karşılaştırmak için Washoe’nun işaret iletişimi deneyini ve metodolojik tartışmalarıyla Koko’nun işaret dili araştırmasını okuyabilirsiniz.
