Japon Efsanesinden Bilime: Goblin Köpekbalığının Keşfi
Discovery Of NatureYazar
Bir Balıkçının Ağına Takılan Gizem
Goblin köpekbalığı (Mitsukurina owstoni), uzun, düzleşmiş burnu, dışarı fırlayabilen çenesi ve pembemsi tenli görünümüyle derin denizlerin en tuhaf yaratıklarından biri. Japon balıkçılar, keşfinden önce bu türü “tenguzame” adıyla biliyordu — “tengu”, Japon mitolojisinde uzun burunlu, kırmızı yüzlü doğaüstü bir yaratığa verilen isimdi.
1898: Yokohama Açıklarından Tokyo’ya, Oradan Amerika’ya
1898‘de, Japonya’nın Sagami Denizi’nde, Yokohama açıklarında bir balıkçı ağına genç bir erkek örnek takıldı. Bu örnek, İngiliz iş insanı, yatçı ve yaban hayatı koleksiyoncusu Alan Owston tarafından satın alınarak, Tokyo Üniversitesi’nden Japon zoolog Profesör Kakichi Mitsukuri‘ye teslim edildi. Mitsukuri, bu tanımlanamayan örneği Amerikalı ihtiyolog David Starr Jordan‘a gönderdi.
Resmi Bilimsel Tanımlama
Jordan, örneği inceleyerek türü 1898‘de California Academy of Sciences Bildirileri dergisinde tanımladı — bu, yalnızca yeni bir tür değil, yeni bir cins ve yeni bir familya (Mitsukurinidae) demekti. Jordan, hem türü kendisine ulaştıran Mitsukuri’nin hem de ilk örneği temin eden Owston’ın onuruna hayvana Mitsukurina owstoni adını verdi.
125 Milyon Yıllık Bir Soy
Goblin köpekbalığı, Mitsukurinidae familyasının bugün yaşayan tek üyesi. Bu familyanın kökeni, fosil kayıtlarına göre yaklaşık 125 milyon yıl önce, Kretase Dönemi’ne kadar uzanıyor — bu nedenle tür sıklıkla “canlı fosil” olarak nitelendiriliyor.
Bilim İçin Hâlâ Nadir Bir Tür
Goblin köpekbalığı insanlarla ve balıkçılıkla seyrek karşılaşan bir derin deniz türü olduğu için canlı davranışı uzun süre çok az biliniyordu. Ancak “yalnızca birkaç düzine örnek biliniyor” şeklindeki eski sayı tahminleri güncel verilerle uyuşmuyor; örneğin Japonya’dan 121 bireyin mide içeriğinin değerlendirildiği çalışmalar bulunuyor. 2016‘da Hokkaido Üniversitesi liderliğindeki ekip, doğal av yakalama görüntülerini analiz ederek çenenin saniyede 3,1 metreye varan hızla ve vücut uzunluğunun yaklaşık %9’una karşılık gelen bir mesafeye fırlatılabildiğini gösterdi. Araştırmacılar bu mekanizmaya “slingshot feeding” adını verdi.
Bugünkü Durum
Tür, IUCN Kırmızı Listesi’nde “Az Endişe Verici” olarak sınıflandırılıyor, ancak derin deniz yaşamı nedeniyle popülasyonu hakkında hâlâ çok az şey biliniyor.
Uzun Burnu Ne İşe Yarıyor?
Goblin köpekbalığının yassı ve uzun rostrumunun alt yüzeyi, Lorenzini ampulleri adı verilen elektroreseptörlerin dış açıklıklarıyla kaplıdır. Australian Museum’a göre bu duyusal sistem, karanlık derin sularda avların kas ve sinir faaliyetinin oluşturduğu çok zayıf elektrik alanlarını algılamaya yardımcı olur. Görüşün sınırlı olduğu bir ortamda bu, saklanan veya yavaş hareket eden avı bulmak için önemli bir avantajdır.
Ne Yer ve Ne Kadar Derinde Yaşar?
Tür Atlantik, Pasifik ve Hint okyanuslarında dağınık kayıtlarla bilinir. Australian Museum, deniz tabanına yakın sularda yaklaşık 1.200 metre derinliğe kadar örnekler bildiriyor; daha derin kayıtlar da vardır. Mide içeriği çalışmalarında kemikli balıklar, kalamarlar ve kabuklular bulunmuştur. Yavaş yüzücülüğü ile ileri doğru fırlayan çenesinin birleşimi, hızlı kovalamaca yerine kısa mesafeli ani av yakalamaya uyarlanmış bir strateji oluşturur.
“Canlı Fosil” Ne Demek?
Goblin köpekbalığı günümüzde Mitsukurinidae familyasının yaşayan tek temsilcisidir ve familyanın fosil akrabaları Kretase’ye kadar uzanır. “Canlı fosil” ifadesi, bugünkü hayvanın 125 milyon yıldır hiç değişmeden kaldığı anlamına gelmez; yalnızca çok eski bir soyun günümüze ulaşan tek yaşayan dalını temsil ettiğini anlatan popüler bir benzetmedir. Modern Mitsukurina owstoni kendi evrimsel tarihine sahip yaşayan bir türdür.
Derin deniz köpekbalıklarını karşılaştırmak için Discovery of Nature’daki fırfırlı köpekbalığı ve derin denizin basınç koşullarının başka bir balığı nasıl etkilediğini görmek için blobfish yazılarına bakabilirsiniz.
