Basilisk Kertenkelesi Suyun Üzerinde Nasıl Koşuyor?
Discovery Of NatureYazar
Fotoğraf: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
İsa Mesih Kertenkelesi Lakabı Nereden Geliyor?
Orta ve Güney Amerika’nın yağmur ormanlarında yaşayan basilisk cinsi kertenkeleler (Basiliscus), tehlike anında arka ayaklarının üzerinde suyun üzerinde koşarak kaçabilir. Bu olağanüstü yetenek yüzünden halk arasında “İsa Mesih Kertenkelesi” olarak anılır. Dört türü vardır; en meşhuru, parlak yeşil rengiyle tanınan yeşil basilisktir (Basiliscus plumifrons).
Suyu İterek Kendini Yukarıda Tutuyor
Basiliskin su üzerinde kalması yalnızca “çok hızlı adım atmasına” veya yüzey gerilimine bağlı değildir. Nature ve PNAS’ta yayımlanan biyomekanik çalışmalar, ayağın suya vurduktan sonra aşağı ve geriye doğru hareket ederek su içinde hava dolu bir boşluk oluşturduğunu gösteriyor. Kertenkele ayağını bu boşluk tamamen çökmeden geri çekerek bir sonraki adıma geçiyor. Böylece her adım kısa süreli destek ve ileri itiş üretiyor.
Sırrı Ayaklarında Saklı
Basiliskin bu numarayı yapabilmesinin sebebi, büyük arka ayaklarındaki üçüncü, dördüncü ve beşinci parmakların yanlarında bulunan pullu deri saçaklardır. Bu saçaklar karada yürürken parmaklara doğru katlanır, ama ayak suya değdiği anda dışa doğru açılarak ayağın yüzey alanını büyük ölçüde artırır. Kertenkele ayağını suya sertçe vurup geriye ittiğinde, ayağın altında küçük bir hava cebi oluşur; bu hava cebi tamamen çökmeden kertenkele ayağını sudan çekip bir sonraki adımı atar. Basilisk için asıl mesele hızlı koşmak değil, batmadan önce her adımı zamanında atabilmektir.
Basilisk Bunu Nasıl Başarabiliyor?
Basilisk kadar iri bir hayvanın yalnızca yüzey gerilimiyle suda durması mümkün değildir; destek kuvveti ayağın suya hızlı çarpması, suyu aşağı ve geriye itmesi ve oluşan hava boşluğunun zamanlamasıyla üretilir. Parmak kenarlarındaki deri saçakları temas alanını büyütür; bunlar klasik anlamda yüzme perdesi değildir. Genç bireyler daha düşük vücut kütleleri nedeniyle ağırlıklarına oranla yeterli destek kuvvetini daha kolay üretebilir.
Boyut Arttıkça İş Neden Zorlaşıyor?
Su üzerinde koşma yeteneği vücut boyutundan etkilenir. Küçük ve genç basilisler ağırlıklarına oranla daha kolay yeterli destek kuvveti üretebilir. 2004 tarihli PNAS çalışması, genç yeşil basilislerin ayağı suya indirirken en büyük destek ve ileri itiş kuvvetlerini ürettiğini gösterdi. Daha iri yetişkinler de su üzerinde koşabilir, ancak hız düştüğünde gövde suya gömülmeye başlar ve hayvan koşudan yüzmeye geçer.
Koşu Biterse Çok İyi Bir Yüzücüye Dönüşüyor
Basiliskler nehir ve dere kenarındaki ağaç ve çalılıklarda yaşamaya uyumludur. Smithsonian National Zoo, yeşil basilislerin tehlike anında arka ayakları üzerinde hızla suya çıkabildiğini, hızları düştüğünde ise dört ayağa geçip yüzmeye devam ettiğini belirtiyor. Bu nedenle su üzerinde koşmak tek başına bir gösteri değil; ağaçlık kıyı habitatında yırtıcıdan kaçışı tamamlayan bir savunma dizisinin parçasıdır.
Ne Yer ve Nerede Yaşar?
Basilisk cinsinin türleri Orta Amerika ve kuzeybatı Güney Amerika’nın sıcak, nemli bölgelerinde, özellikle su kaynaklarının çevresinde yaşar. Böcekler ve başka küçük hayvanların yanında bitkisel materyal de tüketebilirler. Ağaçlarda iyi tırmanmaları, suda yüzmeleri ve gerektiğinde su yüzeyinde kısa süre koşmaları aynı yarı ağaçsı-yarı sucul yaşam biçiminin farklı parçalarıdır.
Sürüngenlerin suya uyumunda bambaşka bir yol görmek için Discovery of Nature’daki deniz iguanası yazısı iyi bir karşılaştırmadır: basilisk suyu kaçış için kullanırken deniz iguanası beslenmek için okyanusa dalar.
