Kediler Nerede Evcilleşti? 2025 DNA Bulguları Hikâyeyi Yeniden Yazdı

Kedilerin evcilleşme öyküsü uzun süre Yakın Doğu’daki ilk çiftçilerle başlayıp Antik Mısır’da hızlanan bir süreç olarak anlatıldı. Ancak 2025’te Science’ta yayımlanan geniş antik DNA çalışması, özellikle evcil kedilerin Avrupa’ya ne zaman ve nereden yayıldığı konusunda bu klasik modeli önemli ölçüde değiştirdi. Bugünkü veriler, evcil kedinin atası olan Afrika yaban kedisinin (Felis lybica lybica) insanlarla ilişkisinin eski olduğunu doğruluyor; fakat ilk gerçek evcilleşmenin tam yeri ve tarihi hâlâ kesinleşmiş değil.

Kıbrıs’taki 9.500 yıllık kedi neyi kanıtlıyor?

Kıbrıs’ta Shillourokambos yerleşiminde bir insan mezarının yanında bulunan yaklaşık 9.500 yıllık kedi kalıntısı, insanlarla kedigiller arasındaki yakın ilişkinin Neolitik Çağ’a kadar uzandığını gösteren çok önemli bir arkeolojik bulgudur. Kıbrıs’ta doğal bir yaban kedisi popülasyonu bulunmadığından bu hayvanın insanlar tarafından adaya taşınmış olması gerekir. Fakat bu bulgu tek başına o bireyin modern evcil kedilerin doğrudan atası olduğunu veya evcilleştirmenin Kıbrıs/Yakın Doğu’da tamamlanmış olduğunu kanıtlamaz.

Eski model neden değişti?

2007 ve 2017’de yayımlanan genetik çalışmalar, evcil kedilerin Felis lybica soyundan geldiğini güçlü biçimde ortaya koymuş ve Yakın Doğu’daki tarım topluluklarının kedilerle erken bir ortaklık kurduğu modelini desteklemişti. Tahıl depolarının kemirgenleri, kemirgenlerin de yaban kedilerini insan yerleşimlerine çekmiş olması hâlâ makul bir ekolojik senaryodur; ancak bu davranışsal modelin tam olarak nerede “evcilleşmeye” dönüştüğü genetik verilerle doğrudan gösterilmiş değildir.

2025 Science çalışması ne buldu?

2025’te yayımlanan çalışma 87 antik ve modern kedi genomunu analiz etti. Sonuçlar, modern evcil kedilerin Avrupa’ya Neolitik çiftçilerle yaklaşık 7-9 bin yıl önce yayılmadığını; bunun yerine Avrupa’ya yaklaşık 2.000 yıl önce, büyük olasılıkla Kuzey Afrika’dan getirildiğini gösterdi. Avrupa’daki evcil kedilerin genomları Levant kedilerinden çok Kuzey Afrika’daki yaban kedilerine daha yakın çıktı.

Aynı çalışma ayrıca Kuzeybatı Afrika’dan Sardinya’ya MÖ ilk binyılda ayrı bir yaban kedisi taşınması olduğunu gösterdi. Bu olay, bugün Sardinya’da yaşayan yaban kedi popülasyonunun kökenini açıklıyor ve evcil kedilerin daha sonraki Avrupa yayılımından farklı bir hareketi temsil ediyor.

Bu, kedilerin kesin olarak Mısır’da evcilleştiği anlamına mı geliyor?

Hayır. Yeni çalışma Kuzey Afrika kökenini Avrupa’ya yayılım açısından güçlü biçimde destekliyor, fakat ilk evcilleştirmenin tam olarak Mısır’da, Levant’ta veya Afrika yaban kedisinin doğal dağılımındaki başka bir bölgede gerçekleştiğini kesin biçimde belirlemiyor. Çalışmanın yazarları da kökenin hâlâ belirsiz olduğunu açıkça belirtiyor. Dolayısıyla mevcut veriler ne kedilerin kesin olarak Mısır’da evcilleştirildiğini ne de Kıbrıs’taki mezarın evcilleştirmenin gerçekleştiği yeri tek başına kanıtladığını gösteriyor.

Antik Mısır neden yine önemli?

Antik Mısır, kedilerin insan toplumunda yoğun biçimde yetiştirildiği, dini ve günlük yaşamda belirgin bir rol kazandığı en güçlü arkeolojik merkezlerden biridir. Mumyalanmış kediler ve sanat eserleri bu ilişkinin ölçeğini gösterir. Güncel genom sonuçları da Kuzey Afrika’nın modern evcil kedi soyunun yayılımında daha önce düşünülenden daha merkezi bir rol oynamış olabileceğini ortaya koyuyor.

Kedilerin insanlarla bugünkü yaşamını bakım açısından ele almak için kapsamlı kedi bakım rehberine, ırklar arasındaki genel farklılıklar için kedi ırkları rehberine geçebilirsiniz. Evcilleşme tarihini köpeklerle karşılaştırmak için de köpeklerin evcilleşme tarihi yazısına bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• Science (2025) – The Dispersal of Domestic Cats from North Africa to Europe Around 2000 Years Ago
• Royal Belgian Institute of Natural Sciences – Study Summary
• Science (2007) – The Near Eastern Origin of Cat Domestication
• Current Biology (2023) – Limited Historical Admixture Between European Wildcats and Domestic Cats